Tỳ hưu ngọc bích và ngọc phỉ thúy: khác nhau ở đâu, chọn thế nào cho đúng
Câu trả lời ngắn: ngọc bích thường dùng để chỉ nephrite, một khoáng vật dai, màu xanh rau đến xanh đậm, bề mặt bóng như sáp; còn phỉ thúy là jadeite, cứng hơn một chút, có thể trong hơn và màu xanh tươi hơn, giá trị trải rất rộng tuỳ chất lượng. Cả hai đều có thể tạc tỳ hưu đẹp, nhưng cách chọn và cách định giá khác nhau.
Bài này giúp bạn hiểu hai cái tên, biết nhìn những điểm cơ bản bằng mắt thường, biết khi nào cần giấy kiểm định, và biết đặt câu hỏi gì với người bán. Mục tiêu không phải để bạn thành chuyên gia ngọc, mà để bạn không mua nhầm thứ mình không định mua.
Hai cái tên, hai khoáng vật
Trong giới đá quý, chữ “ngọc” được dùng rộng cho nhiều loại đá xanh. Hai loại thật sự được gọi là ngọc theo nghĩa hẹp là nephrite và jadeite. Ở Việt Nam, nephrite hay được bán dưới tên ngọc bích, còn jadeite được gọi là phỉ thúy hoặc ngọc Miến Điện, theo vùng nguồn gốc phổ biến của nó.
Ngoài hai loại này, thị trường còn có nhiều đá khác được gọi là ngọc cho dễ bán: serpentine, aventurine, đá thạch anh nhuộm xanh. Chúng không xấu, nhiều món vẫn đẹp và hợp túi tiền, nhưng giá phải tương xứng với đúng tên của chúng. Biết hai tên gốc giúp bạn đọc mô tả sản phẩm tỉnh táo hơn.
Ngọc bích nephrite: dai, ấm, bóng sáp
Nephrite có cấu trúc sợi đan xen nên rất dai, khó vỡ, đó là lý do người xưa dùng nó làm đồ dùng hằng ngày và trang sức đeo lâu năm. Màu thường từ xanh rau, xanh rêu tới xanh đậm gần đen, đôi khi có đốm đen nhỏ. Bề mặt đánh bóng có ánh mềm như sáp chứ không lấp lánh như thủy tinh.
Với tỳ hưu đeo cổ hay vòng tay, nephrite là chất liệu bền bỉ: va chạm nhẹ hiếm khi làm mẻ. Khi chọn, hãy tìm màu đều, ít đốm đen to, không có vết rạn chạy ngang thân tượng. Tượng tạc dày, nét tròn, cầm thấy nặng tay và mát lúc đầu là những đặc điểm bạn thường gặp ở nephrite tốt.
Phỉ thúy jadeite: tươi, đa sắc, trải giá rất rộng
Jadeite có cấu trúc hạt, có thể cho độ trong cao hơn và màu xanh tươi, xanh lục bảo, cũng có màu tím, vàng, trắng. Chính sự đa dạng này làm giá phỉ thúy trải từ rất bình dân tới rất đắt, tuỳ màu, độ trong, độ mịn và kích thước khối ngọc.
Với người mua tỳ hưu, phần lớn phỉ thúy trên thị trường thuộc phân khúc trung bình: màu không quá rực, có độ trong vừa phải. Không có gì sai với chúng. Điều quan trọng là món đó có bị xử lý để đổi màu, đổi độ trong hay không, vì xử lý ảnh hưởng mạnh tới giá trị và độ bền lâu dài.
Ngọc tự nhiên và ngọc đã qua xử lý
Giới buôn ngọc thường phân loại phỉ thúy thành loại A là tự nhiên chỉ đánh bóng, loại B là đã tẩy axit rồi bơm keo nhựa để trong hơn, loại C là đã nhuộm màu, và loại B cộng C là vừa tẩy vừa nhuộm. Loại B và C có thể đẹp lúc mua nhưng lớp keo có thể ố, giòn theo thời gian.
Bằng mắt thường rất khó phân biệt chắc chắn các loại này, nhất là khi xem qua ảnh. Vì vậy với món phỉ thúy giá trị, giấy kiểm định của một phòng thí nghiệm đá quý độc lập là thứ đáng có. Với món giá vừa phải, ít nhất hãy hỏi người bán xác nhận rõ ràng là ngọc tự nhiên hay đã xử lý, và ghi vào hoá đơn.
Nhìn bằng mắt: ba điều đơn giản nên làm
Thứ nhất, soi đèn: ngọc tự nhiên dưới ánh đèn thường thấy cấu trúc bên trong như sợi hoặc hạt, màu phân bố có quy luật tự nhiên. Màu tập trung theo các đường nứt nhỏ như mạch máu thường là dấu hiệu nhuộm. Thứ hai, nhìn bề mặt: ngọc bị bơm keo đôi khi có những vết rỗ nhỏ, ánh hơi đục như nhựa.
Thứ ba, cảm giác cầm: ngọc thật thường nặng tay hơn so với thủy tinh cùng kích thước và mát lúc mới chạm. Tuy nhiên đây chỉ là gợi ý, không phải phép thử chắc chắn, vì đá khác cũng có thể nặng và mát. Ba điều này giúp bạn loại bớt hàng rõ ràng có vấn đề, còn kết luận cuối cùng vẫn cần thiết bị kiểm định.
Chọn dáng tỳ hưu hợp với chất ngọc
Nephrite dai nên hợp với dáng tạc nhiều chi tiết mảnh như bờm xoắn, đuôi cuộn, móng chân rõ. Phỉ thúy có độ trong và màu tươi thì dáng tạc đơn giản, mặt lớn lại tôn được vẻ đẹp của khối ngọc. Một mặt dây tỳ hưu phỉ thúy tạc quá nhiều chi tiết đôi khi làm mất vẻ trong của ngọc.
Với mặt dây đeo cổ, độ dày vừa phải giúp tượng không quá nặng và ít vướng áo. Với tượng để bàn, hãy chọn đáy rộng, đứng vững. Dù là ngọc gì, đường nét mắt, miệng, sừng vẫn là chỗ thể hiện tay nghề, nên nhìn kỹ như khi chọn tượng thạch anh.
Giấy kiểm định nói gì và không nói gì
Một giấy kiểm định đá quý thường ghi tên khoáng vật, khối lượng, kích thước, màu, và có hay không dấu hiệu xử lý. Đó là thông tin rất có giá trị: nó xác nhận món của bạn là nephrite hay jadeite, tự nhiên hay đã tẩy, nhuộm. Hãy kiểm tra giấy có số tra cứu được trên trang của nơi cấp.
Giấy kiểm định không nói tượng đẹp hay xấu, không định giá thị trường, và không bảo đảm điều gì về tài lộc. Nó chỉ xác nhận vật liệu. Vì vậy ngoài giấy, bạn vẫn phải tự nhìn tay nghề, tự chọn dáng hợp với mình. Một món ngọc có giấy nhưng tạc vụng vẫn là món kém hấp dẫn.
Giữ ngọc đẹp theo năm tháng
Ngọc tự nhiên đeo lâu thường bóng lên nhờ ma sát với da. Tránh để ngọc tiếp xúc hoá chất mạnh như chất tẩy rửa, nước hoa xịt trực tiếp, nước bể bơi có clo. Với phỉ thúy đã bơm keo, nhiệt độ cao và hoá chất có thể làm keo ố vàng, vì vậy càng cần tránh.
Lau ngọc bằng khăn mềm, thỉnh thoảng rửa nước sạch rồi lau khô là đủ. Khi không đeo, cất riêng trong túi vải để tránh trầy xước với trang sức kim loại hay đá cứng khác. Một món ngọc được giữ gìn tốt có thể truyền qua nhiều thế hệ, đó cũng là một phần giá trị của nó.