Tượng tỳ hưu đồng thật hay hợp kim, composite giả đồng: cách nhìn, cân, gõ và hỏi
Câu trả lời ngắn: tượng tỳ hưu đồng thật nặng tay hơn hợp kim và composite cùng cỡ; cạo nhẹ ở đáy lộ màu đồng vàng hoặc đỏ; gõ cho tiếng ngân; để lâu lên patina nâu, xanh tự nhiên. Hợp kim kẽm lộ màu xám khi trầy; composite giả đồng nhẹ, tiếng gõ đục, cạnh mẻ lộ bột trắng hoặc xám.
Tượng đồng là lựa chọn phổ biến cho tỳ hưu đặt bàn làm việc, quầy, phòng khách. Thị trường có cả đồng thật, đồng pha, hợp kim kẽm và composite phủ màu đồng, giá chênh nhau nhiều lần. Bài này giúp bạn nhận ra chúng.
Các loại vật liệu hay gặp
Đồng vàng (đồng thau) là hợp kim đồng và kẽm, màu vàng sáng. Đồng đỏ có tỷ lệ đồng cao, màu đỏ cam. Đồng thanh (bronze) pha thiếc, màu nâu trầm. Đây đều là đồng thật theo cách gọi phổ thông.
Hợp kim kẽm, còn gọi là hợp kim đúc áp lực, rẻ hơn đồng, đúc chi tiết tốt, thường được mạ màu đồng hoặc vàng. Composite là nhựa trộn bột đá hoặc bột kim loại, phủ sơn màu đồng.
Mỗi loại có ưu điểm riêng. Vấn đề chỉ là gọi đúng tên và tính giá đúng.
Trọng lượng
Đồng có tỷ trọng cao, tượng đồng đặc cầm rất nặng tay. Hợp kim kẽm nhẹ hơn đồng một chút. Composite nhẹ hơn hẳn, có cảm giác như đồ nhựa dày.
Tuy vậy tượng đồng đúc rỗng cũng nhẹ đi nhiều. Hỏi đúc đặc hay rỗng, và nếu rỗng thì độ dày thành bao nhiêu.
Cân tượng và so với tượng cùng kích thước loại đã biết sẽ cho cảm nhận rõ hơn ước lượng tay.
Màu ở chỗ trầy
Lật đáy tượng, tìm chỗ khuất. Nếu người bán đồng ý, cạo rất nhẹ lớp phủ. Đồng thật lộ màu vàng hoặc đỏ kim loại. Hợp kim kẽm lộ màu xám bạc. Composite lộ bột trắng, xám hoặc nhựa.
Nhiều tượng có vết trầy sẵn ở đáy do vận chuyển; quan sát những chỗ này là cách không phá huỷ.
Không tự ý cạo khi chưa được phép; chỗ cạo trên tượng đồng có thể làm hỏng lớp màu giả cổ.
Tiếng gõ
Gõ nhẹ bằng móng tay hoặc đồng xu vào thân tượng. Đồng thật cho tiếng ngân, trong. Hợp kim kẽm tiếng ngắn hơn. Composite tiếng đục, bộp như gõ vào nhựa cứng.
Tượng rỗng cho tiếng vang hơn tượng đặc, nên tiếng gõ cũng phụ thuộc cấu trúc. Dùng làm một gợi ý cùng các dấu hiệu khác.
Gõ thật nhẹ để không làm sứt lớp sơn hoặc patina.
Nam châm
Đồng và kẽm không bị nam châm hút. Nếu tượng bị hút, có thể có lõi sắt hoặc là gang, thép phủ màu đồng.
Composite có pha bột sắt cũng có thể hơi bị hút. Ngược lại, không bị hút không chứng minh là đồng.
Một số tượng có ốc vít, chân đế bằng sắt; thử trên thân, không thử trên đế.
Patina và màu giả cổ
Đồng thật để lâu tự oxy hoá, lên lớp patina nâu sẫm, đôi chỗ xanh lục. Patina tự nhiên không đều, đậm ở kẽ, nhạt ở chỗ hay chạm tay.
Nhiều tượng mới được làm màu giả cổ bằng hoá chất hoặc sơn. Màu giả cổ quá đều, giống nhau giữa nhiều tượng cùng mẫu thường là xử lý nhân tạo, điều này không xấu nếu được nói rõ.
Đừng tin rằng màu cũ nghĩa là đồ cổ. Tượng đồ cổ thật cần chuyên gia giám định, và thị trường đồ cổ có nhiều rủi ro.
Chi tiết đúc và nguội
Tượng đồng đúc khuôn cát, khuôn sáp sau đó được nguội, tức gia công tay để sửa nét, làm sắc chi tiết. Tượng nguội kỹ có vảy, bờm, móng rõ nét, không còn bavia.
Hợp kim kẽm đúc áp lực cho chi tiết sắc ngay từ khuôn, bề mặt mịn, thường mạ bóng. Composite đúc khuôn mềm, chi tiết hơi tròn.
Chất lượng nguội ảnh hưởng nhiều tới vẻ đẹp và giá, có khi hơn cả chất liệu.
Độ bền và cách dùng
Đồng thật bền, chịu va chạm tốt, có thể lau, đánh bóng. Hợp kim kẽm mạ bền vừa, lớp mạ có thể bong theo thời gian. Composite nhẹ nhưng dễ sứt mẻ khi rơi.
Tượng đặt ngoài trời, gần cửa ra vào chịu nắng mưa nên chọn đồng thật. Tượng trong nhà, trên kệ cao, composite cũng ổn.
Tượng lớn, nặng đặt trên kệ cần kiểm tra sức chịu của kệ trước.
Giá và cách hỏi
Đồng thật đắt hơn hợp kim, composite nhiều lần cùng kích thước. Tượng đồng thường tính theo cân nặng cộng công.
Hỏi: chất liệu cụ thể là gì, đồng vàng hay đồng đỏ, đúc đặc hay rỗng, trọng lượng bao nhiêu, màu tự nhiên hay giả cổ. Ghi vào hoá đơn.
Người bán minh bạch sẽ cho bạn cầm, cân, xem đáy, và không ngại nói rõ khi đó là hợp kim hay composite.
Chọn loại nào
Muốn bền, giá trị lâu dài, đặt chỗ trang trọng: đồng thật. Muốn chi tiết đẹp, giá vừa: hợp kim chất lượng. Muốn tượng lớn trang trí với ngân sách nhỏ: composite.
Theo quan niệm phong thuỷ, đồng thuộc hành Kim; một số người chọn chất liệu theo mệnh. Đây là lựa chọn cá nhân, không có kết quả cam kết nào.
Điều quan trọng nhất là bạn thích món đó khi nhìn mỗi ngày, và đã trả giá đúng với bản chất của nó.
Vệ sinh tượng đồng đúng cách
Tượng đồng thật chỉ cần lau bụi bằng khăn mềm khô hằng tuần. Muốn sạch hơn, dùng khăn hơi ẩm rồi lau khô ngay, tránh để nước đọng trong kẽ vảy, bờm vì có thể để lại vệt xanh loang không đẹp.
Nếu bạn thích màu đồng sáng bóng như mới, có thể dùng kem đánh bóng đồng chuyên dụng. Nhưng lưu ý: đánh bóng sẽ làm mất lớp patina và màu giả cổ, và một khi đã mất thì khó làm lại cho đều. Nhiều người sưu tầm lại quý lớp patina hơn màu sáng.
Với hợp kim mạ và composite, tuyệt đối không dùng kem đánh bóng hay giấy nhám. Chỉ lau bụi nhẹ nhàng, vì lớp mạ, lớp sơn mỏng rất dễ trầy và một khi bong là lộ lớp bên dưới.
Đúc đặc và đúc rỗng
Tượng đồng nhỏ dưới vài tấc thường đúc đặc. Tượng lớn thường đúc rỗng để tiết kiệm đồng, giảm trọng lượng, tránh nứt khi nguội. Đúc rỗng là kỹ thuật bình thường của nghề đúc đồng, không phải gian lận.
Điều cần hỏi là thành tượng dày bao nhiêu và đáy được bịt bằng gì. Thành quá mỏng dễ móp khi va đập; đáy bịt bằng thạch cao, xi măng để tăng trọng lượng thì giá nên tính lại cho phù hợp.
Một tượng đúc rỗng với thành dày đều, nguội kỹ, có giá trị thẩm mỹ chẳng kém tượng đặc, và dễ di chuyển, lau chùi hơn nhiều.